Statut Bolesława Krzywoustego (1138)

      Możliwość komentowania Statut Bolesława Krzywoustego (1138) została wyłączona

Aby zapobiec bratobójczym walkom synów, Bolesław Krzywousty określił zasady sukcesji (następstwa tronu) po swojej śmierci. Nazywamy to statutemustawą sukcesyjną lub – nieściśle – testamentem Bolesława Krzywoustego.

Postanowienia statutu Bolesława Krzywoustego:

I. Podział Polski na dzielnice
– trzy dzielnice dziedziczne dla najstarszych synów:
1) Władysław II (zwany potem Wygnańcem) – Śląsk
2) Bolesław IV Kędzierzawy – Mazowsze i Kujawy
3) Mieszko III (zwany potem Starym) – Wielkopolska (bez Kalisza i Gniezna)
– niepodzielna dzielnica senioralna: Małopolska, ziemia sieradzka i łęczycka, wschodnia Wielkopolska z Kaliszem i Gnieznem, Pomorze Gdańskie
– w ramach dzielnicy senioralnej – ziemia łęczycka jako dożywotnia oprawa wdowia dla Salomei, wdowy po Bolesławie
– Pomorze Zachodnie – lenno Polski poddane princepsowi
To postanowienie miało zapobiec bratobójczym walkom synów Bolesława.

W statucie Bolesława Krzywoustego pominięto najmłodszych synów: Henryka Sandomierskiego i Kazimierza Sprawiedliwego.

II. Zasada senioratu
Najstarszy potomek Bolesława Krzywoustego (najstarszy żyjący syn, wnuk, prawnuk itd.) miał być seniorem rodu Piastów, z czym wiązały się następujące uprawnienia:
– funkcja princepsa
– władanie dzielnicą senioralną
To postanowienie ograniczało prawo możnowładców do wpływania na następstwo tronu.

III. Zasada pryncypatu
Senior rodu Piastów miał być princepsem (księciem zwierzchnim). Uprawnienia princepsa:
– prowadzenie polityki zagraniczną (m.in. wypowiadanie wojny i zawieranie pokoju)
– kierowanie obroną (m.in. prawo utrzymywania załóg w głównych grodach kraju)
– nadawanie władzy dostojnikom kościelnym
To postanowienie miało gwarantować utrzymanie całości państwa i panowania Piastów.

Synowie Bolesława nie przestrzegali tych ustaleń:
1146 wygnanie księcia-princepsa Władysława, nadanie dzielnicy Henrykowi Sandomierskiemu
1180 zjazd w Łęczycy – ograniczenie władzy princepsa wobec Kościoła, obalenie zasady senioratu na rzecz synów Kazimierza Sprawiedliwego
1227 zjazd w Gąsawie – zamordowanie księcia-princepsa Leszka Białego (upadek władzy centralnej)

Zmiany terytorialne w okresie rozbicia dzielnicowego

Polska Bolesława Krzywoustego obejmowała Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Mazowsze, Kujawy, Pomorze Gdańskie oraz ziemię sieradzką i łęczycką, a także Pomorze Zachodnie jako lenno.

W okresie rozbicia dzielnicowego od Polski odpadały tereny w wyniku kolejnych podziałów dzielnic oraz agresji sąsiadów. Pomorze Gdańskie zostało utracone na ponad 150 lat, a Śląsk i Pomorze Zachodnie na ponad 750 lat.

Zakończeniem rozbicia dzielnicowego Polski była koronacja Władysława Łokietka na króla Polski (Kraków, 1320). Polska obejmowała wtedy jedynie Wielkopolskę i Małopolskę , a także ziemię sieradzką i łęczycką jako lenno.

[podstawa programowa gimnazjum: 14.1, 14.2]