Starożytny Rzym – republika i cesarstwo

      Możliwość komentowania Starożytny Rzym – republika i cesarstwo została wyłączona

Według legendy Rzym został założony w 753 p.n.e. przez Romulusa jako królestwo. Po wygnaniu siódmego króla, Tarkwiniusza Pysznego, w 509 r. p.n.e. ustanowiono republikę.

Republika (od łac. res publica – ‘wspólna rzecz, wspólna sprawa’)

Grupy społeczne:
– patrycjat (najbogatsze i najstarsze rody rzymskie, pełnia praw politycznych),
– plebs (pozostali wolni mieszkańcy: rzemieślnicy, kupcy, służba domowa),
– niewolnicy („mówiące narzędzia”, do czasów podbojów rzymskich – nieliczni).
Od III-II w. p.n.e. powstała grupa nobilów (bogatych plebejuszy dopuszczonych do urzędów).

Motto Rzymu (a zarazem główna zasada ustrojowa): „Senatus populusque romanus” (SPQR, „senat i lud rzymski” – współodpowiedzialność patrycjatu i plebsu za losy państwa-miasta),

Najważniejszy organ władzy – senat:
– skład – 300 dożywotnich senatorów (byłych urzędników),
– kompetencje – bezpieczeństwo, sprawy zagraniczne, finanse, kult religijny.

Urzędnicy (kadencyjność – wybór na rok, kolegialność – cn. dwóch na jednej funkcji):
– konsulowie (zawsze dwóch, decydowali jednomyślnie) – kierowanie państwem,
– pretorzy – porządek, sądownictwo,
– cenzorzy – ustalanie wysokości podatków i listy senatorów,
– kwestorzy – zarządzanie majątkiem państwowym, zbieranie podatków,
– edylowie – zaopatrzenie miasta i organizacja igrzysk.
W sytuacji zagrożenia władzę mógł przejąć jednoosobowo dyktator (maks. 6 miesięcy).
Przedstawicielami plebsu byli trybuni ludowi (prawo weta wobec uchwał senatu).

Decyzje senatu zatwierdzały zgromadzenia obywateli (komicja) – głosowanie bez dyskusji.
Rzym rządził się szczegółowym „Prawem Dwunastu Tablic” (część zasad uznawana do dziś).

W miarę podbojów terytorialnych instytucje republikańskie przestawały wystarczać:
– uniezależnienie armii (żołnierze zawodowi lojalni wobec wodza, a nie republiki)
– rozległość państwa wymagająca sprawnego zarządzania i szybkich decyzji,
– ambicje jednoosobowej władzy Gajusza Juliusza Cezara (zamordowany w 44 p.n.e.),
Około 30 p.n.e. republikę przekształcono w cesarstwo (pierwszy cesarz – Oktawian August).

Cesarstwo

Dwie formy ustrojowe:

1) Pryncypat (do III/IV w. n.e.), od słowa „princeps” (łac. ‘pierwszy’):
– panowanie jednostki przy zachowaniu pozorów republiki („komedia republiki”),
– tytuły cesarza – „pierwszy senator”, „cezar” i „Augustus” (łac. ‘boski’), a po śmierci bóg,
– 200 lat spokoju zakończone kryzysem – walką wodzów armii o władzę.

2) Dominat (od ces. Dioklecjana na przełomie III/IV w. n.e.), od słowa „dominus” (łac. ‘pan’):
– cesarz samowładcą, namiestnikiem Jowisza (głównego rzymskiego bóstwa),
– likwidacja pozorów republiki,
– zwyczaje wschodnich monarchii despotycznych (przepych dworski, kult cesarza),
– podstawą władzy cesarza była armia (legiony wpływały na wybór następcy),
– tetrarchia (czterech współwładców: po dwóch augustów i ich zastępców – cezarów).

[podstawa programowa gimnazjum – 5.1]