Rozłam Kościoła w XI w. na zachodni i wschodni

      Możliwość komentowania Rozłam Kościoła w XI w. na zachodni i wschodni została wyłączona

Narastające różnice między Kościołem zachodnim (łacińskim) i wschodnim (greckim) doprowadziły w 1054 r. do oficjalnego, trwającego do dziś rozłamu (schizmy) Rzymu i Konstantynopola.

Przyczyny rozłamu
Po podziale cesarstwa narastały różnice wierzeń i praktyk Kościoła zachodniego i wschodniego.
1) różnice liturgiczne:
– na wschodzie liturgia w języku greckim (i w innych narodowych), a na zachodzie po łacinie
– na wschodzie chleb z zakwasem i czerwone wino, a na zachodzie chleb przaśny („opłatek”) i białe wino
– na wschodzie tylko śpiew kapłana i chóru, a na zachodzie także muzyka instrumentalna
2) różnice organizacyjne:
– na wschodzie niezależność kościołów lokalnych (Konstantynopol, Aleksandria, Antiochia i Jerozolima) z patriarchami na czele, z honorowym pierwszeństwem Konstantynopola, a na zachodzie podporządkowanie wszystkich biskupów biskupowi Rzymu (papieżowi)
– na wschodzie opieka i zwierzchnictwo cesarza nad Kościołem (cezaropapizm), a na zachodzie dążenie papiestwa do zwierzchnictwa nad władzą świecką
– na wschodzie brak obowiązkowego celibatu (duchowni, z wyjątkiem biskupów, mogli się żenić przed przyjęciem święceń), a na zachodzie celibat

Do tego dochodził szereg pomniejszych różnic, jak nauka o czyśćcu czy rola obrazów (ikon).

Jednym z czynników konfliktu było wprowadzenie przez Kościół zachodni zmiany w uzgodnionym tekście wyznania wiary (credo): słowa „filioque” (łac. ‘i [od] Syna’) we fragmencie dotyczącym pochodzenia Ducha świętego.

Kościoły podejmowały misje na nowe tereny (Rzym – wyspy brytyjskie, Konstantynopol – Słowiańszczyzna południowa i Ruś). Czasem te misje nakładały się, np. w obecnych Czechach i południowej Polsce współistniały początkowo oba obrządki, a „apostołowie Słowian” – Cyryl i Metody – byli misjonarzami z Konstantynopola, ale działali wśród Słowian z upoważnienia papieża (dla przetłumaczenia świętych ksiąg na miejscowy język ułożyli pierwszy słowiański alfabet – głagolicę).

Rzeczywistą przyczyną rozłamu był stosunek do instytucji cesarstwa. Na wschodzie cesarstwo przetrwało, więc normą był cezaropapizm (opieka władcy nad Kościołem). Na zachodzie po upadku Rzymu powstały królestwa barbarzyńskie (nie uznające władzy Bizancjum), które Kościół zachodni poparł w zamian za otrzymanie również władzy świeckiej.

Formalny akt rozłamu
1054 – legaci papieża i patriarchy obłożyli się wzajemnie ekskomuniką, co bywa nazywane „wielką schizmą wschodnią” lub prostu „schizmą wschodnią” (schisma – gr. ‘rozłam’).

[Według dzisiejszych historyków akt ten nie był aż tak doniosły, a prawdopodobnie był nielegalny: papież w międzyczasie umarł co powodowało anulowanie uprawnień legatów, w dodatku nie spotkali się oni osobiście z patriarchą. Ekskomunika patriarsza dotyczyła z kolei tylko legatów.]

Skutki rozłamu
W wyniku schizmy chrześcijaństwo podzieliło się na Kościoły katolicki (łac. ‘powszechny’) i prawosławny (ortodoksyjny – gr. ‘prawowierny’). Już same te nazwy wskazują, że oba ośrodki rościły sobie pretensje do bycia tym właściwym, zgodnym z nauką apostołów i Kościoła pierwszych wieków.
1) różnice doktrynalne:
– Kościół prawosławny uznaje naukę 7 soborów niepodzielonego Kościoła, Kościół katolicki również nauki kolejnych soborów zwołanych przez papieży, a także orzeczenia samych papieży uznane za nieomylne
2) różnice liturgiczne:
– Kościół prawosławny odprawia „Świętą Liturgię” (według wzorców obowiązujących od wieków), Kościół katolicki „Mszę Świętą” (według przepisów ustanowionych przez papieża)
– liturgia prawosławna jest odprawiana po grecku lub w językach narodowych (w krajach słowiańskich w języku cerkiewnosłowiańskim), liturgia katolicka aż do wieku XX była odprawiana wyłącznie po łacinie
– kościoły prawosławne (cerkwie) nawiązują stylem do sztuki bizantyjskiej, kościoły katolickie są budowane zgodnie z aktualnymi zwyczajami w sztuce
– w kościołach prawosławnych ołtarz jest zasłonięty tzw. ikonostasem (ścianą z ikon), w kościołach katolickich znajduje się w części dostępnej dla duchownych, ale widocznej dla wszystkich
– prawosławni obchodzą święta wg kalendarza juliańskiego, katolicy od XVI w. wg kalendarza gregoriańskiego
– w Kościele prawosławnym wszyscy wierni przystępują do komunii pod obiema postaciami, w Kościele katolickim świeccy z zasady przyjmują tylko chleb (jako ciało Chrystusa)
3) różnice organizacyjne:
– w Kościele prawosławnym każdy Kościół krajowy jest samodzielny („autokefaliczny”), z honorowym pierwszeństwem patriarchy Konstantynopola, a w Kościele katolickim papież jest zwierzchnikiem wszystkich duchownych i świeckich jako „następca św. Piotra” i „zastępca Chrystusa”
– w Kościele prawosławnym celibat obowiązuje tylko biskupów, wybieranych spośród mnichów (duchowni mogą się żenić przed przyjęciem święceń), a w Kościele katolickim wszyscy duchowni są zobowiązani do celibatu

Wspólne dla obu Kościołów jest m.in. 7 sakramentów oraz wiara we wstawiennictwo Marii i świętych.
Do Reformacji (w XVI w.) Kościół zachodni był tożsamy z Kościołem katolickim.

1204 – złupienie Konstantynopola przez krzyżowców (pogłębienie niechęci obu wyznań)

1965 – odwołanie wzajemnych ekskomunik przez papieża i patriarchę Konstantynopola

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny jest drugą co do wielkości społecznością religijną w Polsce (około 500 tys. osób). Na świecie prawosławie jest trzecią co do wielkości społecznością religijną (około 300 milionów osób).

[podstawa programowa gimnazjum – 10.3]