Sejm Wielki (zwany Czteroletnim)

      Możliwość komentowania Sejm Wielki (zwany Czteroletnim) została wyłączona

W latach 1788-92 w Warszawie obradował sejm, który podjął największą w XVIII wieku próbę reform Rzeczypospolitej. Jego najsłynniejszym dziełem była Konstytucja 3 Maja 1791 roku.

Okoliczności zwołania sejmu:
– caryca Katarzyna zgodziła się na zwołanie zajęta wojną z Turcją
– sejm był skonfederowany, czyli decydował większością głosów (bez liberum veto)
– po dwóch latach do sejmu dołączył drugi komplet posłów (stąd nazwa “czteroletni”)

Marszałkiem sejmu był Stanisław Małachowski.

Ugrupowania sejmowe:
(opis uproszczony, ponieważ podział zmieniał się w trakcie obrad):
obóz hetmański (Franciszek Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski) – utrzymanie dawnego ustroju, wzmocnienie roli hetmanów i wojska
stronnictwo patriotyczne (Stanisław Małachowski, Stanisław Kostka Potocki, Hugo Kołłątaj) – szerokie reformy ustrojowe, m.in. zniesienie liberum veto, uniezależnienie od Rosji
stronnictwo dworskie (wokół króla) – ograniczone reformy (wzmocnienie władzy, prawa dla mieszczan, opieka państwa nad chłopami), sojusz z Rosją
Dyskusje odbywały się także poza sejmem (np. “Kuźnica Kołłątajowska”).

Najważniejsze postanowienia Sejmu Wielkiego:
– zwiększenie armii do 100.000 żołnierzy (nie zostało to zrealizowane)
– nowe “Prawo o sejmikach” (m.in. pozbawienie szlachty-gołoty prawa głosu)
– nowe prawo o miastach królewskich (m.in. prawo mieszczan do nietykalności osobistej, zakupu ziemi i otrzymywania urzędów)

Konstytucja 3 Maja 1791 roku
Konstytucję ogłoszono w atmosferze zamachu stanu (obrady sejmu były formalnie przerwane, większość przeciwników reform rozjechała się do domów, nie przeprowadzono głosowania, a protestujący byli wyrzucani z sali obrad i bici przez wojsko otaczające Zamek Królewski w Warszawie).

Ciekawostka: w czasie ogłaszania projektu konstytucji w sali obrad przebywało ok. 37% ogólnej liczby posłów i senatorów (sejm miał się zebrać dopiero 5 maja, więc większość członków Sejmu Wielkiego jeszcze nie dojechała do Warszawy). Król Stanisław August Poniatowski kilkakrotnie zabierał głos; gdy w obliczu protestów podniósł rękę by przemówić po raz kolejny (według niektórych źródeł – by odłożyć dyskusję do czasu, aż sejm zbierze się formalnie), ktoś krzyknął, że oznacza to koniec dyskusji. Zwolennicy konstytucji (w tym ostatecznie i król) złożyli przysięgę i udali się do katedry na uroczyste nabożeństwo z tej okazji. Dopiero 5 maja wpisano konstytucję do ksiąg miejskich, ukrywając w ten sposób niedopełnienie formalności dwa dni wcześniej. Tak naprawdę sformułowanie “uchwalenie konstytucji 3 maja” jest więc nieprawidłowe, a jego umieszczenie na okładce konstytucji wydrukowanej w 1791 r. miało cel propagandowy. Tragiczne jest to, że tak wadliwie wprowadzany akt był próbą koniecznych (choć spóźnionych) reform, a jego przeciwnicy byli zarazem kolaborantami Rosji. To uniemożliwiało (a do dziś utrudnia) racjonalną dyskusję na temat konstytucji 3 maja i okoliczności jej ogłoszenia.

Najważniejsze postanowienia konstytucji 3 maja:
– Polska monarchią konstytucyjną z trójpodziałem władz
– monarchia dziedziczna (po Stanisławie Auguście Poniatowskim – dynastia Wettynów)
– zniesienie liberum veto (uchwały podejmowane większością głosów)
– zniesienie instrukcyj sejmikowych (posłowie reprezentantami całego narodu)
– sejm “stale gotowy” (zwoływany w razie potrzeby) zamiast codwuletniej sesji
– pozbawienie praw wyborczych szlachty-gołoty
– wprowadzenie przedstawicieli mieszczan do sejmu (ale tylko z głosem doradczym)
– powołanie rządu – Straży Praw z królem na czele
– zagwarantowanie tolerancji religijnej (katolicyzm pozostał religią panującą)
– zagwarantowanie opieki państwowej dla chłopów (ale bez konkretnych zmian)
– obowiązek korekty konstytucji co 25 lat
Rzeczpospolita stawała się państwem unitarnym (jednolitym) zamiast unią.

Konstytucja 3 maja to druga konstytucja na świecie (po USA), a pierwsza w Europie.

Konfederacja targowicka

Okoliczności zawiązania:
– inicjatorka – caryca Katarzyna
– faktyczne zawiązanie – 1792, Petersburg
– formalne ogłoszenie – Targowica
– uczestnicy – zwolennicy stronnictwa hetmańskiego (przeciwnicy Konstytucji 3 Maja)
– program – sprzeciw wobec reform Sejmu Wielkiego, prośba o interwencję rosyjską w obronie poprzedniego ustroju

Następstwa:
– wojna polsko-rosyjska w obronie konstytucji (początkowe sukcesy – bitwa pod Zieleńcami po której ustanowiono order Virtuti Militari)
– przystąpienie króla do targowiczan – wstrzymanie walk, zwycięstwo Rosji
– 1793 – II rozbiór przez Rosję i Prusy (zaskoczenie nawet dla targowiczan): w Rzeczypospolitej zostało ok. 200 tys. km2 i ok. 4 mln ludności, czyli niecałe 30% terytorium i ludności sprzed rozbiorów
– sejm grodzieński – przywrócenie ustroju sprzed Sejmu Czteroletniego (ale bez liberum veto)

[podstawa programowa gimnazjum – 26.2, 26.3]

Ciekawe? Przydatne? Podziel się, udostępnij!
Share on Facebook
Facebook
Tweet about this on Twitter
Twitter
Share on LinkedIn
Linkedin