Jesień Ludów 1989

      Możliwość komentowania Jesień Ludów 1989 została wyłączona

W drugiej połowie 1989 roku powstały niekomunistyczne rządy w Polsce i Czechosłowacji, runął Mur Berliński, a w Rumunii rozstrzelano komunistycznego dyktatora. Niedługo rozpadł się ZSRR i cały blok wschodni.

Obalanie komunistycznych rządów trwało w różnych krajach od 1989 do 1991 roku. Jednak najbardziej znaczące wydarzenia przypadły na drugą połowę 1989 (stąd słowo “jesień”). W tym czasie:
– w Polsce, po częściowo wolnych wyborach (VI 1989) powołano pierwszego niekomunistycznego premiera
– w Niemczech otwarto granicę i zaczęto spontanicznie burzyć Mur Berliński (XI 1989)
– w Czechosłowacji nastąpiła tzw. aksamitna rewolucja – pokojowe protesty (XI 1989), w wyniku których prezydentem został pisarz i działacz opozycji Václav Havel
– w Rumunii obalono i rozstrzelano dyktatora Nicolae Ceaușescu (XII 1989)

Nazwa “Jesień ludów” z 1989 r. (przeciw rządom komunistycznym) nawiązuje do “Wiosny ludów” z 1848 r. (przeciw absolutyzmowi).

Geneza (przyczyny dotyczące wszystkich krajów bloku wschodniego)

1) przyczyny polityczne
– dążenia niepodległościowe i antykomunistyczne w krajach bloku wschodniego
– osłabienie ZSRR (porażka interwencji w Afganistanie, próby reform Michaiła Gorbaczowa – tzw. pieriestrojka) – możliwość zrzucenia zależności od ZSRR
– konflikty wewnętrzne w partiach komunistycznych (dojście do stanowisk kierowniczych działaczy o bardziej liberalnych poglądach, różnice zdań w sprawie “pieriestrojki”)
– wzrost aktywności ugrupowań opozycyjnych (szczególnie w Polsce, Czechosłowacji i na Węgrzech)

2) przyczyny ekonomiczne (gospodarcze)
– załamanie gospodarcze w krajach bloku wschodniego (niewydolna gospodarka socjalistyczna, uzależnienie od ZSRR, obniżenie poziomu życia ludności)

3) przyczyny społeczne
– coraz częstsze kontakty ludności bloku wschodniego ponad “żelazną kurtyną” (filmy, nielegalna emigracja, przywóz towarów z Zachodu) – coraz większa świadomość różnic w poziomie życia i rozwoju cywilizacyjnym

Polska
(partia rządząca – PZPR, przywódca – gen. Wojciech Jaruzelski)
Geneza:
– w latach 80. XX wieku narastający kryzys gospodarczy (porażka reform, braki towarów w sklepach, strajki)
– nielegalna, ale prawie jawna działalność opozycyjnej “Solidarności”
– silne wpływy Kościoła katolickiego w społeczeństwie (od 1978 Polak papieżem)
– pozytywny stosunek PZPR do reform Gorbaczowa (“pieriestrojki”) w ZSRR
Przebieg:
– 1989 “okrągły stół” – porozumienie PZPR – “Solidarność” (przy pośrednictwie Kościoła katolickiego)
– 4 VI 1989 częściowo wolne wybory (“Solidarność” wygrała to, co mogła) – tzw. sejm kontraktowy
Skutki:
– niekomunistyczny rząd Tadeusza Mazowieckiego (ale z komunistycznymi ministrami, a Jaruzelski – prezydentem): zniesienie cenzury, reformy wolnorynkowe
– I 1990 rozwiązanie PZPR, XII 1990 wolne wybory prezydenckie (wygrał Lech Wałęsa, przewodniczący “Solidarności”)
– X 1991 wolne wybory do parlamentu (rozpad “Solidarności” na małe zwalczające się ugrupowania, marginalizacja postkomunistów)

Węgry
(partia rządząca – MSzMP, przywódca – do 1988 János Kádár)
Geneza:
– w latach 80. Węgry najbardziej liberalnym krajem bloku wschodniego (“gulaszowy komunizm”)
– pozytywny stosunek MSzMP do reform Gorbaczowa (“pieriestrojki”) w ZSRR
Przebieg:
– od 1987/1988 tworzenie ugrupowań opozycyjnych, masowe demonstracje – odsunięcie Kádára
– VI 1989 “trójkątny stół” (porozumienie MSzMP – opozycja – organizacje społeczne)
Skutki:
– III 1990 wolne wybory parlamentarne (pierwsze w bloku wschodnim) – zwycięstwo opozycji

Bułgaria
(partia rządząca – Bułgarska Partia Komunistyczna (BKP), przywódca – Todor Żiwkow)
Geneza:
– w latach 80. XX wieku narastający kryzys gospodarczy (zacofanie, uzależnienie od ZSRR)
– demonstracje przeciw dyskryminacji mniejszości tureckiej (pod hasłem obrony praw człowieka)
Przebieg:
– odsunięcie Żiwkowa od władzy w BKP, ale brak reform
– masowe demonstracje (żądanie wolnych wyborów i demokracji)
– I 1990 – rozmowy władz z opozycją, zmiany w konstytucji, zmiana nazwy partii komunistycznej
Skutki:
– I 1990 wolne wybory parlamentarne (wygrali postkomuniści, choć prezydentem – lider opozycji)
– przywrócenie praw językowych dla mniejszości tureckiej
– nieskuteczne reformy gospodarcze – dalszy kryzys i konflikty polityczne

Niemiecka Republika Demokratyczna
(partia rządząca – Niemiecka Socjalistyczna Partia Jedności (SED), przywódca – Erich Honecker)
Geneza:
– podział Niemiec na dwa odizolowane państwa, rosnące różnice w poziomie życia w RFN i NRD
– negatywny stosunek SED do reform Gorbaczowa (“pieriestrojki”) w ZSRR
Przebieg:
– od I 1989 masowe demonstracje antykomunistyczne i masowe ucieczki z kraju
– Honecker odsunięty od władzy, ale brak reform
– 9 XI 1989 otwarcie granicy z RFN, spontaniczne burzenie Muru Berlińskiego i nasilenie wyjazdów (granicę przekroczyło 4 mln ludzi – 1/4 mieszkańców NRD!)
– plan zjednoczenia Niemiec (kanclerz RFN Helmut Kohl; rozmowy 2+4: USA, ZSRR, Wielka Brytania, Francja + NRD i RFN)
Skutek:
– 3 X 1990 formalne zjednoczenie Niemiec (w praktyce rozszerzenie gospodarki i administracji RFN na wschodnie Niemcy)

Ciekawostka: masową emigrację obywateli NRD do RFN przez inne państwa (Polskę, Czechosłowację, Węgry, a stamtąd od Austrii i dalej RFN) latem 1989 nazywa się “rewolucją trabantów”. Nazwa pochodzi od popularnej w NRD marki samochodów, którymi posługiwali się uciekinierzy. Czasem (jak w Warszawie na Saskiej Kępie w okolicach ambasady RFN) samochody te były masowo porzucane lub sprzedawane po okazyjnych cenach przypadkowym nabywcom.

Czechosłowacja
(partia rządząca – Komunistyczna Partia Czechosłowacji, przywódca – Gustav Husák)
Geneza:
– narastający kryzys gospodarczy
– od lat 70. opozycja wśród intelektualistów (Karta 77, m.in. represjonowany pisarz Václav Havel)
– negatywny stosunek KPCz do reform Gorbaczowa (“pieriestrojki”) w ZSRR
Przebieg:
– od I 1989 pokojowe manifestacje i nowe organizacje opozycyjne
– XI 1989 protesty po brutalnym stłumieniu demonstracji studenckiej (wkrótce w całym kraju, w tym 800 tys. w Pradze)
– rozmowy władz z opozycyjnym Forum Obywatelskim (opozycja żądała dymisji władz i wolnych wyborów)
– XII 1989 po wielotysięcznych manifestacjach – pokojowe ustąpienie komunistów (zmiany w konstytucji, Václav Havel prezydentem) – “aksamitna rewolucja”
Skutki:
– 1990 wolne wybory, przejściowa zmiana ustroju państwa na federalny (zmiana nazwy państwa z “Czechosłowacja” na “Czecho-Słowacja” – “Czeska i Słowacka Republika Federacyjna”)
– od 1 I 1993 podział na dwa niepodległe państwa: Czechy i Słowację

Rumunia
(partia rządząca – Rumuńska Partia Komunistyczna, przywódca – Nicolae Ceaușescu)
Geneza:
– w latach 80. XX wieku głęboki kryzys (nędza, zapaść cywilizacyjna, terror tajnej policji Securitate)
– negatywny stosunek RPK do reform Gorbaczowa (“pieriestrojki”) w ZSRR
Przebieg:
– XII 1989 protesty w Timișoarze w obronie praw mniejszości węgierskiej – krwawo stłumione, co wywołało zamieszki
– masowe manifestacje w Bukareszcie, przejście wojska na stronę demonstrantów, ucieczka dyktatora
– 25 XII 1989 Ceaușescu wraz z żoną rozstrzelani po krótkim, zainscenizowanym procesie
– utrzymanie dyktatury, ponieważ nie było zorganizowanej opozycji – władzę przejęli postkomuniści (prezydent Ion Iliescu, dawny współpracownik dyktatora)
– protesty górników (walki uliczne ze zwolennikami rządu – tzw. mineriady)
Skutki:
– 1991/1992 stopniowe reformy (system wielopartyjny, wolny rynek w gospodarce), choć postkomuniści rządzili do 1996.

Podobieństwa i różnice

Podobieństwa (zjawiska występujące w wielu krajach bloku wschodniego):
– impuls do zmian – demonstracje ludności (początkowo lokalne, w jednej sprawie np. obrony prześladowanych lub powstrzymania kryzysu, ale zamieniające się w masowe i ogólnokrajowe, z hasłami politycznymi)
– rozmowy władz z opozycją (początkowo w ograniczonym zakresie spraw)
– zmiany symboli (usunięcie przymiotników “socjalistyczna” lub “ludowa” z nazwy państwa, usunięcie komunistycznych elementów z herbów i flag państwowych)
– rozwiązanie partyj komunistycznych (część działaczy utworzyła partie socjaldemokratyczne, ale początkowo z marginalnym znaczeniem)
– wraz ze zmianami politycznymi – zmiany gospodarcze (odejście od gospodarki planowej do rynkowej)
– brak odpowiedzialności przywódców i funkcjonariuszy komunistycznych

Różnice:
– w Rumunii zmiana była krwawa (walki, rozstrzelanie dyktatora), następnie władzę przejęło inne ugrupowanie komunistyczne, a nie opozycja
– w Polsce impulsem do zmian nie były gwałtowne zamieszki (których w ogóle nie było), ale chęć porozumienia się części działaczy PZPR i opozycji przy pośrednictwie Kościoła katolickiego, w obliczu narastającego kryzysu gospodarczego
– w Bułgarii reformy gospodarcze były ograniczone, a postkomuniści zachowali silne wpływy w polityce (wygrali nawet pierwsze wolne wybory parlamentarne)

Skutki (dotyczące wszystkich krajów bloku wschodniego)

1) skutki polityczne
– niepodległość państw dawnego bloku wschodniego
– likwidacja Układu Warszawskiego (1991) – koniec “zimnej wojny”, zmiana celów i składu NATO)
– przyspieszenie rozpadu ZSRR
– upowszechnienie modelu państwa jednonarodowego (rozpad ZSRR, Czechosłowacji i Jugosławii, zjednoczenie Niemiec)
– “transformacja ustrojowa” (system wielopartyjny, wolne wybory, cywilna kontrola nad wojskiem i policją, demokracja od szczebla lokalnego, niezawisłe sądy, wola większości z poszanowaniem praw mniejszości, społeczeństwo obywatelskie, wolność słowa)
– utworzenie i powiększenie Unii Europejskiej
– powrót Niemiec do grona mocarstw

2) skutki ekonomiczne (gospodarcze)
– reformy wolnorynkowe (prywatyzacja, uwolnienie przedsiębiorczości, ceny regulowane rynkowo a nie przez państwo)
– poprawa warunków życia dużej części ludności, choć zarazem rozwarstwienie majątkowe i bezrobocie
– zmiany w strukturze gospodarczej poszczególnych krajów (ograniczenie przemysłu ciężkiego na rzecz przemysłu przetwórczego, handlu i usług)
– likwidacja RWPG – Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (1991) – zerwanie zależności gospodarczej od ZSRR
– silne powiązania gospodarcze Europy środkowo-wschodniej z Zachodem

3) skutki społeczne
– zmiany obyczajowe w krajach Europy środkowo-wschodniej (“zachodni” styl życia, w Polsce postępujące zmniejszanie wpływów Kościoła katolickiego)
– wznowienie konfliktów na tle etnicznym, dotąd blokowanych przez reżimy komunistyczne (np. wojna domowa w Jugosławii, walka o prawa mniejszości węgierskiej w Rumunii, dyskryminacja mniejszości polskiej na Litwie i rosyjskiej w Estonii itp.)

[podstawa programowa dla szkoły podstawowej – 36.11]

Ilustracja – młodzież z Berlina Zachodniego wita mieszkańców NRD przedostających się przez nowo otwartą granicę na moście Bösebrücke w Berlinie z transparentem “Wypróbuj Zachód”. Na ilustracji widać samochód popularnej NRD-owskiej marki “Trabant”, jeden z symboli “Jesieni ludów” (autor zdjęcia – Hans Peter Lochmann, 10 XI 1989).